Drugi tom, „Xięgi Nefasa. W zaświatach” , jeszcze bardziej od poprzedniego eksponuje wątki mistyczne. Troje niemowląt połączonych mistycznym rytuałem podrosło, a główny bohater musi dopełnić przysięgi złożonej Trygławowi i czuwać nad ich losem, nie jest to jednak zadanie łatwe, ponieważ Władysław, Jaksa i Alba znajdują się w różnych rejonach Polski owianej wojenną zawieruchą, dodatkowo zaś umysł kronikarza zaprzątnięty jest całkowicie dążeniami do wyprowadzenia z Nawii duszy ukochanej, za której śmieć się obwinia.

Obrona Głogowa czy bitwa na Psim Polu ukazane zostają nie jako odległe zdarzenia z przyprószonych kurzem kronik, ale jako wciągające militarne zmagania, w których ogromny udział miały nie tylko spryt, polityka i spiski, ale też dawne duchy, wyglądające z Nawii upiory oraz sam Anonim czuwający nad dziećmi zrodzonymi w cieniu pogańskiego obrzędu. Czytelnik jak poprzednio kibicuje Duninowi i Marii oraz wzdraga się na myśl o biskupie Baldwinie, a także wraz z głównym bohaterem zastanawia się, czy złamać serce Krzywoustego, wyznając mu prawdę o pochodzeniu Władysława, jednocześnie skazując się na gniew władcy.

Przyznać trzeba, że Małgorzata Saramonowicz znakomicie odrobiła zarówno lekcję historyczną, zręcznie wypełniając białe plamy w przekazach, jak i tę dotyczącą splatania fabuły. To, co w poprzednim tomie mogło wydawać się owocem przypadku, z czasem okaże się niezwykle ważnym elementem opowieści, mającym swoje solidne podstawy. Żaden błąd bohaterów nie pozostanie bez kary, żaden czyn bez konsekwencji. Czyżby nad wszystkim czuwał bóg? Tylko który, Jezus czy Trygław?

Choć pierwsze strony powieści „Xięgi Nefasa. W zaświatach”  mogą wprowadzić pewne zamieszanie w głowie czytelnika próbującego połapać się, w którym momencie rozpoczyna się opowieść, to kolejne porządkują chaotyczne informacje i udowadniają, że to godna kontynuacja pierwszego tomu. Pełnokrwista opowieść o lawirowaniu wśród politycznych zagrywek, zmagania się na równi z militarnymi, jak i mistycznymi problemami, podlana gęstym sosem losów dynastii Piastów, którzy okazują się złożonymi bohaterami, a nie tylko odmalowanymi przez Jana Matejkę wizerunkami z pocztu królów i książąt polskich.

Tak naprawdę więc „Xięgi Nefasa” są apokryfem w apokryfie, Nefas przytacza fragmenty spisywanych przez siebie „Dziejów” i dopowiada do nich wiele. A to, co dopowiada, tworzy interesującą historię. Tematyka „Xięgi Nefasa” jest intrygująca, a jeszcze bardziej zaskakująca wydaje się w odniesieniu do dorobku jej autorki. W poprzednich powieściach Saramonowicz poruszała trudne wątki, mierzyła się z problemami aborcji i eutanazji. Z drugiej strony znałam ją jako współtwórczynię „Lejdis”, filmu, który zaskoczył mnie na tle polskich komedii romantycznych i do którego wracałam nie raz. Teraz zaś pisarka sięgnęła po fantastykę, w dodatku osadziła ją nie w oderwanej od rzeczywistości nibylandii, tylko splotła literacką fikcję z historią Polski. I choć fantastyka, a w szczególności fantasy, chętnie czerpie z historii, to niezwykle rzadko można natrafić na inspiracje czasami pierwszych Piastów, a szkoda. Małgorzata Saramonowicz „Xięgami Nefasa” pokazuje, że mają one spory potencjał. Autorka odkurza postaci Bolesława Krzywoustego, jego pierwszej żony, anonimowego kronikarza (którego wszyscy bliżej znamy jako Galla) oraz ich otoczenia, prezentując, jak mogło wyglądać życie na polskim dworze książęcym w czasach, gdy chrześcijaństwo dominowało formalnie, ale pogańskie obyczaje były wciąż żywe. Konflikt Krzywoustego z bratem Zbigniewem potrafi wciągać jak doskonały kryminał, a także budzić grozę, gdy na horyzoncie pojawiają się tajemniczy bóg Trygław i jego kapłani z twarzami pokrytymi tatuażem. Tajemnicze obrzędy, misternie uknute sieci spisków, miłość i pożądanie przemieszane z ascetyczną religijnością, małżeństwa dynastyczne i grzeszne romanse, a w tym wszystkim splecione przeznaczeniem losy trójki niemowląt, z których jedno może w przyszłości założyć królewską koronę wielkiego kraju… Małgorzata Saramonowicz znakomicie odmalowuje realia przełomu XI i XII wieku i osadza w nich emocjonującą wizję tego, co mogło zostać przemilczane na kartach kronik.

Podobnie jak bohaterowie, nie wiemy, czy postawiony horoskop okaże się prawdziwy, czy Bóg naprawdę istnieje i słucha naszych modlitw, czy jest tylko polityczną potęgą, czy wreszcie dawni bogowie mają moc odmienić przeznaczenie… Bohaterowie zdjęci z cokołów okazują się pełni ludzkich słabości, kochają i nienawidzą, knują intrygi, które nie zawsze idą po ich myśli. Ich życie byłoby skomplikowane nawet bez obecności magii groźnego bóstwa, któremu nie można zaufać i prośby wypowiedzianej do którego nie można w żaden sposób cofnąć. Mistyczny nastrój powieści udziela się czytelnikowi, a w połączeniu ze zgrabnym wpleceniem losów Krzywoustego, Zbigniewa i Świętopełka oraz im współczesnych w opisywane wydarzenia może sprawić, że zastanowimy się, czy aby na pewno ciemne siły nie dorzuciły do naszej historii czegoś od siebie…

Recenzja pierwotnie ukazała się na portalu Kawerna.pl.

Anna Tess Gołębiowska